Co to jest schizofrenia?

Schizofrenia (gr. rozszczepienie umysłu) to jedna z psychoz endogennych charakteryzująca się zaburzeniami w trzech niezwykle istotnych dla zintegrowanego funkcjonowania poziomach: myślenia, percepcji i emocji. Najczęstsze symptomy obejmują: utratę kontaktu z rzeczywistością (chorobie często towarzyszą omamy słuchowe, wzrokowe), ekscentryczne zachowania, dezorganizację myślenia, mowy, obniżoną ekspresję emocjonalną, wycofanie społeczne.

Z powodu braku zgodności, co do etiologii tej choroby, mówi się o schizofrenii, zaburzeniach schizofrenicznych (zaburzeniach psychotycznych). Powszechnie uważa się, że jest to grupa chorób o dość zróżnicowanym obrazie i różnorodnym przebiegu klinicznym. Podobieństwo można odnaleźć w symptomach choroby (dezintegracja psychiczna), rokowaniach lub w obu na raz. Współcześnie psychiatria klasyfikuje schizofrenię jako element grupy zaburzeń, które oprócz niej zawierają jeszcze inne zaburzenia. Wyróżniamy klasyfikację DSM-IV i ICD-10.

Jakie są typowe objawy schizofrenii?

W zależności od przyjętej klasyfikacji wyróżnić można następujące grupy objawów.

Eugen Bleuler już w 1911 r. wyodrębnił osiowe i dodatkowe objawy schizofrenii.

Objawy osiowe schizofrenii, czyli objawy negatywne, mają wpływ na trzy zasadnicze sfery funkcjonowania i obejmują: zmiany w sferze uczuciowej, rozszczepienie oraz autyzm.

Objawy dodatkowe sprowadzają się do  objawów  psychopatologicznych i towarzyszą często objawom osiowym choroby. Decydują  one wg Bleuler’a o przyporządkowaniu danego przypadku chorobowego do jednego z typów schizofrenii. Do klasycznych objawów dodatkowych zaliczyć można:

Ze względu na kryterium jakościowe objawy podzielić można na dwie grupy:

objawów pozytywnych (wytwórczych) – czyli zachowań, czynności niejako dodatkowych w stosunku do normalnego funkcjonowania. Do tej grupy zaliczyć można urojenia, omamy (halucynacje), złudzenia (iluzje).

objawów negatywnych (ubytkowych) – objawy te zmniejszają, redukują umiejętność adekwatnych do sytuacji reakcji emocjonalnych, funkcjonowania poznawczego. Do tej grupy należą: zblednięcie emocji i zobojętnienie emocjonalne, zmniejszenie motywacji do działania i obniżenie energii życiowej, obniżenie ekspresji, ubóstwo mowy, zaburzenia uwagi i innych procesów poznawczych, trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji interpersonalnych.

Co to są zaburzenia schizotypowe?

Zaburzenia schizotypowe (zaburzenia typu schizofrenii, osobowość schizotypowa, schizotymia) - charakteryzują się objawami takimi jak te spotykane w schizofrenii; ich nasilenie jest jednak znacznie mniejsze. Osoby, u których zdiagnozowano takie zaburzenia mogą zachowywać się, myśleć i mówić nietypowo, ekscentrycznie, w niezwykły sposób; czasami są wycofane społecznie, niezbyt emocjonalne, unikają kontaktów społecznych. Charakterystyczne jest dla nich magiczne myślenie, różnego rodzaju iluzje, a szczególnie takie dotyczące własnego ciała.

Takie zaburzenia występują niekiedy u krewnych osób chorujących na schizofrenię. Nie są one chorobą psychiczną. Jednak czasem dopuszcza się stosowanie leków neuroleptycznych i antydepresyjnych, w celu złagodzenia objawów. Najczęściej polecana jest psychoterapia.

Co to są leki antypsychotyczne? Jak się dzielą?

Leki antypsychotyczne (neuroleptyki) stosowane są w leczeniu psychoz. Powodują one ustabilizowanie stanu chorego, wyciszenie objawów psychotycznych, przy dłuższym przyjmowaniu mogą zabezpieczać przed nawrotem choroby. Pierwsze leki antypsychotyczne powstały w latach 50-tych XX w. W chwili obecnej stosuje się dwa rodzaje leków: leki pierwszej generacji (klasyczne, typowe) i leki drugiej generacji (neuroleptyki atypowe).

Czym różnią się leki klasyczne od atypowych?

Neuroleptyki klasyczne:

Neuroleptyki atypowe:

Co to jest depresja popsychotyczna?

Niekiedy u osób po przejściu zaostrzonego epizodu psychozy pojawia się uczucie przygnębienia, smutku, apatii. Spowodowane ono może być uświadomieniem sobie faktu zachorowania, niepewnością dotyczącą przyszłości. W takiej sytuacji zazwyczaj choremu podaje się dodatkowy lek przeciwpsychotyczny, który działa również antydepresyjnie lub dołącza się dodatkowy lek pomagający w walce z depresją.

Jak zapobiegać nawrotom – objawy zwiastunowe?

Ryzyko pojawienia się nawrotów w schizofrenii jest wysokie; statystyki podają, iż powtórne objawy choroby w ciągu 12 miesięcy są udziałem 75% osób chorujących. Ryzyko nawrotu maleje jeżeli leczenie farmakologiczne jest kontynuowane zgodnie z zaleceniami lekarza.

Niebezpieczeństwo nawrotu maleje jeszcze bardziej, o ile rodzina bądź sam chory nauczy się odpowiednio wcześnie rozpoznawać objawy zwiastujące nadejście choroby. Objawy te są bardzo indywidualne i u każdego mogą wyglądać inaczej. Da się jednak zauważyć pewne prawidłowości; do najczęściej obserwowanych objawów zwiastunowych zaliczyć można:

• utrata apetytu.

Odpowiednio wczesne zauważenie i zgłoszenie lekarzowi wymienionych objawów, a także innych – charakterystycznych dla każdej osoby, może zapobiec rozwojowi nawrotu choroby.

Moja mama/tata zachowują się dziwnie, ‘paranoidalnie’ – czy to schizofrenia? Czy może jakaś inna choroba?

W zależności od wieku rodzica – dziwne, paranoidalne czy nawet psychotyczne zachowania mogą być oznaką demencji ( w 60% przypadków symptomy psychotyczne w podeszłym wieku spowodowane są chorobą Alzheimera). Zazwyczaj schizofrenię rozpoznaje się pomiędzy 18 a 35 rokiem życia. Późny początek choroby (diagnoza po 40 r.ż) jest stosunkowo rzadki.

Badania wskazują, iż spośród wszystkich hospitalizowanych pacjentów u 13% jej rozwój przypada na 50 r.ż, 7% - 60 r.ż, 3% - 70 r.ż i później. W tych grupach wiekowych częściej rozpoznaje się schizofrenię u kobiet niż mężczyzn.

Jakie są szanse, że odziedziczę schizofrenię po moich rodzicach? Czy moje dzieci także będą chorować? Czy zachoruję jeśli ktoś z mojej rodziny jest chory?

To, że rodzic choruje na schizofrenię nie oznacza, że również u dziecka wystąpi psychoza. Statystyki podają, że u dzieci osób chorujących ryzyko zachorowania wynosi około 10%; odsetek ten wzrasta, jeżeli więcej niż jeden bliski członek rodziny choruje. Należy pamiętać, że dziedziczenie to jedynie jeden z czynników, które mogą przyczynić się do rozwoju choroby. Mówi się więc o dziedziczeniu ‘większej predyspozycji’ do schizofrenii lub zaburzeń podobnego typu. Jednak nie u każdego z taką predyspozycją choroba się rozwinie.

Czy dzieci osób chorujących na schizofrenię częściej niż inne osoby chorują na choroby psychiczne?

Najnowsze badania dotyczące dziedziczenia podatności na schizofrenię mówią, że uzależnione jest ono od całego zespołu genów. Istnieje zatem możliwość odziedziczenia jedynie części z nich i zachorowania na inne zaburzenia psychiczne. Choroby takie jak depresja, napady lękowe, zespół Aspergera i inne są stosunkowo częste wśród dzieci osób chorujących na schizofrenię. Część z nich może być jednak spowodowana nie tyle odziedziczonymi genami a trudnością w zaakceptowaniu faktu, iż rodzic jest chory; może to być także wynik współdziałania tych dwóch czynników.

Dlatego też dla członków rodzin, a w szczególności dzieci, osób chorujących niezwykle istotne jest uzyskanie wsparcia różnego rodzaju: udział w terapii indywidualnej, grupowej etc.

Z jakimi problemami muszą sobie radzić dzieci chorych na schizofrenię?

Dzieci chorych na schizofrenię (niezależnie od wieku) muszą sobie radzić z natłokiem silnych uczuć dotyczących rodzica, swojego dzieciństwa i samej choroby. Część z nich radzi sobie z przeżywanym stresem przy użyciu różnego rodzaju mechanizmów obronnych, gniewu i lęku, szukania winnych, także obwiniania siebie etc. Emocje związane z chorobą wpływają często na ich późniejsze życie.

Inne problemy dotykające dzieci osób chorujących dotyczą przede wszystkim:

• wyznaczania granic – umiejętności powiedzenia ‘nie’,

• lojalności wobec chorującego rodzica,

• umiejętności interpersonalnych,

• umiejętności życiowych,

• umiejętności radzenia sobie ze stresem, gniewem, depresją, poczuciem winy, lękiem.

Dlatego też specjaliści apelują o otoczenie opieką (psychoterapia, grupy wsparcia) nie tylko osób dotkniętych schizofrenią, ale także ich rodzin. Nie do przecenienia jest także wsparcie ze strony innych członków rodziny, przyjaciół etc.

Co mogę zrobić jeżeli mieszkam daleko od osoby chorej na schizofrenię? Jak upewnić się czy dba o siebie, przyjmuje leki?

Taki problem staje się udziałem wielu osób, którym zależy na dobrym funkcjonowaniu chorych. Szczególnie często dotyka dzieci chorujących, kiedy zakładają własne rodziny, wyjeżdżają z domu na uczelnię etc.

Oczywiście każdy przypadek traktować należy indywidualnie; w zależności od sytuacji finansowej i zawodowej chorego, przyjmowanych leków i innych czynników istotnych dla jego funkcjonowania.

Poniżej znajdziesz kilka wskazówek udzielanych przez użytkowników anglojęzycznych forów; być może, któreś z nich okażą się pomocne.

  Jeżeli to możliwe zatrudnij osobę, która mogłaby przychodzić do domu chorego na kilka godzin dziennie (pomóc w prowadzeniu domu, sprawunkach, ale też przypominać o przyjmowaniu leków i w razie potrzeby zawiadomić ciebie lub lekarza),

Postaraj się podzielić obowiązkami z innymi członkami rodziny, przyjaciółmi osoby chorej; im większą sieć osób opiekujących się chorym stworzysz, tym łatwiej wam będzie tym efektywniejsza będzie pomoc,

Postaraj się uprościć przyjmowanie leków - ustaw w budziku alarm włączający się o określonych godzinach, wyślij sms'a z przypomnieniem etc.; może warto zastanowić się wraz z lekarzem nad przyjmowaniem przez chorego leku o przedłużonym działaniu (tzw. depot). Pamiętaj, że regularne przyjmowanie leków ułatwia chorującym niezależne, samowystarczalne funkcjonowanie!

Zajmij się opłacaniem rachunków, np. polecenie zapłaty w banku,

Skontaktuj się z lokalną Poradnią Zdrowia Psychicznego. Zapytaj o stowarzyszenia, grupy wsparcia funkcjonujące w rejonie zamieszkania osoby chorej.

Jak sobie radzić z uczuciem smutku, depresją?

Obniżony nastrój bardzo często towarzyszy schizofrenii; wielu chorych poza neuroleptykami przyjmuje także leki antydepresyjne. W takich przypadkach, o ile to możliwe należy korzystać z dodatkowej pomocy terapeutycznej; warto także utrzymywać dotychczasowe aktywności, a nawet poszukiwać nowych (rozwijać znajomości – np. z grup terapeutycznych, społeczności internetowych, uczęszczać na zajęcia arteterapii, brać aktywny udział w codziennych czynnościach domowych itp.).

Jak diagnozuje się schizofrenię? Skąd mogę wiedzieć czy ktoś ma schizofrenię?

Obecnie nie ma testu laboratoryjnego, który pozwoliłby jednoznacznie zdiagnozować schizofrenię – psychiatra zazwyczaj bazuje swoją diagnozę na objawach klinicznych. Badania mogą natomiast wykluczyć występowanie wielu innych chorób (zaburzeń metabolicznych, guzów, wpływu substancji psychoaktywnych etc.), które czasem mają podobne objawy.

Ludzie chorujący na schizofrenię doświadczają zazwyczaj kombinacji symptomów wytwórczych i ubytkowych. Zobacz też pytanie: Jakie są typowe objawy schizofrenii?

Co robić jeśli podejrzewam schizofrenię u kogoś bliskiego?

Jeżeli podejrzewasz, że ktoś bliski choruje na schizofrenię – zgłoś się do specjalisty. W tym celu najlepiej udać się lub zatelefonować do najbliższej Poradni Zdrowia Psychicznego – opisać sytuację i zapytać o poradę. Możesz także zadzwonić na infolinię programu Łatwiej 0 800 290 990 i skonsultować się ze specjalistą.

Jeżeli stan tej osoby jest bardzo poważny, być może niezbędne będzie zastosowanie przymusu hospitalizacji.

Co to jest przymus hospitalizacji?

Prawo polskie nie reguluje precyzyjnie zagadnień związanych z hospitalizacją pacjentów psychiatrycznych. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia (1952r.) przymusową hospitalizację stosuje się, gdy chory stanowi zagrożenie dla otoczenia lub siebie – przejawia tendencje samobójcze lub jest agresywny. W innych przypadkach, mimo iż leczenie jest niezbędne, osoba chorująca musi wyrazić zgodę na hospitalizację. Sukces terapii zależy więc przede wszystkim od umiejętności dotarcia do pacjenta przez członków rodziny i lekarzy, nawiązania z nim kontaktu i przekonania do podjęcia terapii.

Co robić po usłyszeniu diagnozy?

Przede wszystkim powinieneś sobie uświadomić, że nie jesteś osamotniony – jest mnóstwo ludzi (pacjentów, rodzin), którzy podobnie jak ty mają problemy, wątpliwości i pytania dotyczące choroby. Jedną z najbardziej istotnych rzeczy, które powinieneś zrobić jest zdobycie jak największej ilości informacji o schizofrenii: leczeniu, przebiegu choroby i jej objawach, oraz miejscach, w których możesz uzyskać pomoc. Postaraj się przekazać jak najwięcej wiedzy członkom swojej rodziny, pomoże to racjonalnie podejść do faktu zachorowania i zbudować grupę osób, które mogą być pomocne. Zdobądź także informacje dotyczące specjalistycznej pomocy, którą możesz uzyskać – formach terapii, grupach wsparcia, stowarzyszeniach.

Czy chorując na schizofrenię można ‘żyć normalnie’?

Dzięki odpowiedniej farmakoterapii, psychoterapii i wsparciu społecznemu wielu chorujących na schizofrenię potrafi efektywnie kontrolować objawy towarzyszące chorobie. Żyje niezależnie, zakłada rodzinę, znajduje pracę. Każde zachorowanie traktować należy jednak indywidualnie i nie można obecnie wskazać czynników, które gwarantowałyby w pełni efektywne funkcjonowanie.

Jak leczy się schizofrenię?

Warto rozpocząć farmakoterapie jak najwcześniej. Im później leczenie zostanie rozpoczęte tym większy stopień zaburzeń poznawczych, degradacja osobowości. Wczesna farmakoterapia zmniejsza również ryzyko nawrotów.

Leczenie powinno zawsze obejmować farmakoterapię i psychoedukację (umiejętność rozpoznawania objawów prodromalnych – zwiastujących nawrót choroby, może zmniejszyć jego natężenie).

Farmakoterapię po ustąpieniu ostrych objawów choroby należy kontynuować. Zazwyczaj długość przyjmowania leku w okresie remisji choroby wynosi:

• przy pierwszym epizodzie – co najmniej dwa lata,

• przy drugim lub trzecim epizodzie – od 3 do nawet 5 lat,

• po każdym kolejnym epizodzie – okres przyjmowania leków powinien wynosić minimum 5 lat.

Warto wiedzieć, że neuroleptyki mają różne profile działania – niektóre działać mogą aktywizująco, inne uspokajająco.

Po psychozie niekiedy mamy do czynienia z depresją popsychotyczną. Do neuroleptyku dołącza się wtedy również lek antydepresyjny.

Równolegle do neuroleptyku osoba chorująca przyjmować może także leki, które przeciwdziałają objawom ubocznym.

Dlaczego osoba chora nie przyjmuje leków? Jak mogę na nią wpłynąć?

Istnieje kilka przyczyn, dla których osoby chore zaprzestają przyjmowania leków. Należą do nich przede wszystkim:

• brak wglądu w chorobę (brak poczucia choroby – jest to jeden z objawów schizofrenii),
• zaprzeczanie chorobie (mechanizm psychologiczny, który polega na odsuwaniu od siebie myśli o chorobie),
• dokuczliwe efekty uboczne przyjmowania leków,
• brak lub niedostateczne zaufanie do lekarza, który leki przepisuje,
• urojeniowe przekonania na temat leków (np. że to trucizna),
• deficyty poznawcze, dezorganizacja (chory nie pamięta, że ma zażyć leki),
• lęki dotyczące uzależnienia od leków.
  

Niektóre z tych przyczyn można stosunkowo łatwo wyeliminować: zmieniając lekarza, lek lub jego dawkę, uzupełniając farmakoterapię o lek niwelujący objawy uboczne.
Niestety najczęstszą przyczyną odmowy przyjmowania leku jest anozognozja (w około 40% przypadków), czyli brak świadomości choroby. Osoba, która stara się chorego przekonać do przyjmowania leku często traktowana jest z nieufnością i wrogością.

Jak sobie radzić w takiej sytuacji?

Jedyne co można zrobić to próbować przekonać osobę chorą do przyjmowania leku – niektórzy proszą chorego o przyjmowanie leku „jedynie przez jakiś czas” np. okres 2-3 tygodni; działanie leku może poprawić postrzeganie sytuacji przez chorego i po tym czasie on sam zdecyduje się na przyjmowanie leku. Zawsze w takich przypadkach warto też skonsultować się z lekarzem prowadzącym, który znając dotychczasowy przebieg choroby może coś doradzić.