Historia wykorzystania uzdrawiającego wpływu sztuki i procesu twórczego do oddziaływań terapeutycznych sięga poprzedniego stulecia, chociaż wpływ sztuki na ludzką psychikę jest znany od dawna. Arystoteles wprowadził termin katharsis, jego działanie zachodziło podczas przedstawień teatralnych. Termin arteterapia rozpowszechnił w terminologii medycznej i psychologicznej Adrian Hill w latach 40. minionego wieku. Skupia zainteresowanie psychiatrów, psychologów, pedagogów, terapeutów, artystów.

Aktualnie używa się terminu arteterapia w zależności od rodzaju sztuki: muzykoterapia, choreoterapia, biblioterapia, dramoterapia - stosowanej głównie w terapii zaburzeń psychicznych, pogłębianiu obrazu samego siebie, nawiązywaniu kontaktu z własnymi przeżyciami oraz nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem. Dzięki czynnościom kreacyjnym mogą zostać uwolnione napięcia i emocje, a także ujawnione konflikty i problemy emocjonalne, co daje szansę ich ponownego przeżycia w sytuacji terapeutycznej i korektywnego doświadczenia. Równocześnie arteterapia wzmacnia i rozwija te postawy i przekonania, które przyczyniają się do odczuwania radości i zadowolenia, wzmacnia mechanizmy obronne, pomaga w podnoszeniu własnej wartości. Jest głęboką komunikacją z podświadomością, pomaga wydobyć nieuświadomione lęki, wyparte przeżycia, zdarzenia, często będące przeszkodą w procesie terapii czy w dojrzewaniu, rozwoju i kształtowaniu osobowości. Pozwala dotrzeć do źródeł zaburzeń psychicznych. Tym samym ma również znaczenie w diagnostyce i rokowaniu, bowiem wytwory uczestnika terapii opisują jego stan psychofizyczny. Można powiedzieć, ze celem arteterapii jest wzmacnianie i wykorzystanie kreatywności ludzkiej do poprawy samopoczucia psychicznego.

Arteterapia ma różne funkcje, które zależą od celu, w jakim jest stosowana. Zdaniem M. Kulczyckiego arteterapia może spełniać trzy podstawowe: rekreacyjną, edukacyjną i korekcyjną. Pierwsza z nich ma na celu tworzenie odpowiednich warunków wypoczynku, sprzyjających nabraniu nowych sił pomocnych w przezwyciężaniu problemów życiowych jednostki. Przesłaniem funkcji edukacyjnej jest dostarczanie uczestnikowi terapii dodatkowych wiadomości przydatnych do reinterpretacji sensu i celu życia, a korekcyjnej - przekształcanie szkodliwych zmów na bardziej wartościowe.

Terapia ma również wartość w procesie tworzącym osobowość człowieka, ponieważ wykorzystuje ona różnorodność aktywności życiowej, odkrycie znaczenia przeszłych wydarzeń, zmianę zachowań i postaw w kontekście przyszłości, tym samym pomaga odnaleźć cel i sens życia.

Arteterapia pełni także funkcję ekspresyjną, gdyż pomaga ona w rozładowaniu nadmiaru tłumionych, często nieuświadomionych emocji. Pełni również funkcję poznawczą, uczącą nazewnictwa i rozpoznawania, a także wyrażania swoich uczuć. Dodatkowo spełnia także funkcję regulacyjną, umożliwiającą zaspokojenie potrzeby wyższego rzędu, czyli potrzebę samorealizacji.

Formy działań arteterapeutycznych

Sama arteterapia w swoich działaniach przybiera wiele różnych form.

Wyróżniane są:

• Terapia za pomocą sztuk plastycznych.

W terapii wykorzystywane są techniki plastyczne - rysunek, malarstwo, rzeźba, grafika, collage. Forma artystyczna jest równie ważna, jak stworzone dzieło. Wybranie techniki plastycznej jest pierwszą wskazówką w rozwikłaniu problemu pacjenta. Malowanie farbami lub delikatne użycie miękkiego ołówka pozwala na pewne wnioski dotyczące jego sfery emocjonalnej i samooceny, stopniowo pozwala na coraz pełniejsze i swobodniejsze wyrażanie siebie, przedstawienie swoich uczuć, konfliktów i pragnień. Plastykoterapia jest szczególnie polecana dla ludzi, którzy czują się ograniczeni, wycofani, mający kłopoty z werbalizacją, którzy czują się przytłoczeni przez innych, ponieważ dostarcza im przestrzeni, pozwalając na swobodną twórczość. Pacjenci z dużym poziomem agresji często boją się, że nie będą potrafili zapanować nad wściekłością; dzięki plastykoterapii mogą rozładować emocje bez obaw o skutki.

 

Terapeuta wykorzystujący rysunek pełni tu, podobnie jak w terapii werbalnej, rolę wspomagającą, ułatwiają pacjentowi badanie i odkrywanie własnych umiejętności rozwiązywania konfliktów. Prowadzący pozwala pacjentowi na swobodę graficznej ekspresji, zachęca go do przejęcia inicjatywy i do odkrycia kierunku własnego rozwoju. Terapeuta posługujący się sztuką może zaproponować mu alternatywną metodę wyładowywania frustracji, agresji, strachu czy wewnętrznego zamętu. Przedstawiając w formie graficznej niektóre z tych uczuć, pacjent wydobywa emocje na powierzchnię, staje z nimi twarzą w twarz i uczy się, jak nad nimi zapanować. Rysunek przynosi szczególnie wiele korzyści w pracy z osobami ograniczonymi werbalnie, wycofanymi, pełnymi złości lub stawiającymi opór. Dzieci dzięki rysunkom mogą zaś odsłaniać i rozwiązywać konflikty, do których w inny sposób nie potrafiłyby dotrzeć.

• Choreoterapia, czyli terapia tańcem, ruchem

Wykorzystująca ruch forma terapii, wspomagającą emocjonalną i ruchową integrację człowieka. Pozwala ona wyrażać doświadczenia emocjonalne związane z kontaktem cielesnym i dotykowym. Jest terapią angażującą również sfery poznawcze, wolicjonalne, estetyczne oraz sferę kontaktów interpersonalnych. Sprzyja rozładowaniu napięcia mięśniowego, które często jest obroną przed nieprzyjemnymi emocjami, hamującym przepływ energii i odcinającym obszary konfliktu od świadomości. Jest techniką szczególnie pomocną przy rozwiązywaniu problemów pochodzących z okresu wczesnego dzieciństwa, kiedy do komunikowania się używane jest nasze własne ciało, gdyż mowa werbalna nie jest jeszcze dobrze rozwinięta. Terapia tańcem jest również mocno związana z rytmiką, opartą na różnego rodzaju ćwiczeniach rytmicznych, i aerobikiem, który polega na wykonywaniu prostych ruchów, połączonych często w szereg układów. Taniec może zmniejszać niepokój, pozwala doznawać uczuć satysfakcji i zadowolenia. Sytuacje, które powstają w tańcu, określają bezpieczną granicę wyrażania negatywnych emocji, co pozwala na komfortowe przeżywanie uczuć stresogennych, a nawet ich wyeliminowanie. Taniec sprzyja zwiększeniu umiejętności komunikacji pozawerbalnej, kreowania komunikatów, a także rozpoznawaniu i odbiorze informacji, stanów psychicznych innych ludzi.

• Muzykoterapia

Forma psychoterapii wykorzystująca muzykę i jej elementy jako środki stymulacji, strukturalizacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji niewerbalnej. Można traktować muzykoterapię jako środek do umożliwienia pacjentowi rozpoznawania i przeżywania zablokowanych emocji oraz uczenia różnorodnego wyrażania uczuć, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Może być pomocna do wytworzenia za pomocą muzyki równowagi pomiędzy sferą przeżyć emocjonalnych a procesami fizjologicznymi. Odpowiednio dobrana muzyka, co jest bardzo istotne, może pobudzać do aktywności emocjonalnej, szczególnie tej, która dotyczy konfliktowych, patogennych przeżyć. Służy ona również do reinterpretacji dotychczasowych wzorców postrzegania i zachowania.

W procesie terapeutycznym można wykorzystywać własny głos, instrumenty muzyczne lub nagrania. Muzykoterapia rozwija również zdolności do wizualizacji przeżyć związanych z odbiorem muzyki, rozwijania zdolności do dzielenia się nimi z innymi pacjentami, co ma znaczenie w rozwijaniu zdolności interpersonalnych pacjentów. Wspólne przeżywanie muzyki daje szanse na przełamanie barier nieśmiałości i lęku, pozwala rozładować napięcie i przezwyciężyć opór uzewnętrzniania własnych emocji.

• Teatroterapia

Rozumiana jest jako narzędzie do rozwoju i wzbogacenia osobowości. W procesie terapeutycznym wykorzystywane są różne formy dramatu. Poprzez odgrywanie ról osoby uczestniczące w zajęciach zdobywają samowiedzę, rozwijają wyobraźnię i poczucie sprawstwa. Odgrywanie ról pomaga w uświadomieniu sobie własnych przekonań i uczuć, jak i pozwala również doświadczyć nowych sposobów zachowania. Nieskrępowane wyrażenie wewnętrznych konfliktów sprzyja odreagowaniu stłumionych uczuć, pozwala częściowo, w ramach przedstawienia, stać się osobą, jaką chciałoby się być. Często posługuje się mitem lub metaforą w celu zrozumienia siebie. Pacjenci w procesie np. tworzenia przez siebie scenariusza przedstawienia mogą projektować nieświadome własne treści, w odgrywanych rolach identyfikować się z rożnymi postaciami, będącymi jednocześnie reprezentacjami części siebie. Ciągłe próbowanie wymusza powolne przełamywanie wewnętrznych barier. Powinna im towarzyszyć refleksja nad tym co przeżywa pacjent – aktor.

 

 

Do rodzajów teatroterapii zaliczyć można:

Psychodramę – rozumianą jako spontaniczne przedstawienie sceniczne, które pozwala na uwidocznienie i ponowne przeżycie konfliktów wewnątrz i zewnątrz psychicznych w sytuacji terapeutycznej.

Dramę – metodę kształtowania osobowości uczestnika poprzez rozwijanie wyobraźni i wrażliwości, uczenie aktywnej twórczości, rozwijanie umiejętności współpracy z innymi ludźmi.

Pantomimę – nieme widowisko, w którym zdarzenia przekazywane są przez aktorów za pomocą ruchów ciała, gestów, mimiki.

 

• Biblioterapia

Terapia z wykorzystaniem literatury - książek, publikacji literackich, albumowych, służąca do regeneracji systemu nerwowego i psychiki człowieka poprzez odpowiedni dobór lektur oraz specyficzne metody pracy z czytelnikami. Taka terapia pobudza wyobraźnię, pozwala utożsamić się z bohaterami literackimi i na tej bazie przepracować własne problemy. Terapia poprzez czytanie powinna zachęcać pacjenta do prowadzenia aktywnego trybu życia oraz dokonywania zmian w postawach i zachowaniu, pomimo utrzymujących się objawów chorobowych. Tworzenie różnego rodzaju wypowiedzi literackich przez pacjentów jest najbardziej popularną i dostępną formą twórczości. Rozmowa w grupie na temat twórczości pacjentów często zmienia się w psychoterapię. Biblioterapia może być przeznaczona dla osób bez zaburzeń emocjonalnych i somatycznych, może mieć charakter psychoterapii, stosowanej w celu uzyskania przez pacjenta wglądu w uczucia i doznania oraz może służyć do poznawania przez pacjenta informacji o swoich dolegliwościach i metodach relaksacji.

 

 

Cele terapii przez sztukę

Do celów terapii przez sztukę zaliczamy również takie cele, jak:

• ujawnienie odczuć,

• oczyszczanie, czyli ujawnienie uczuć za pomocą wyżej wymienionych metod, co powoduje ich uwolnienie,

• uświadomienie, czyli wyrzucenie swoich uczuć poprzez ich twórczość i następnie oglądanie swego dzieła,

• porównanie - polega ono na zbieraniu na przykład rysunków z każdych zajęć terapeutycznych i ich porównywanie, by uświadomić zmiany zachodzące w ich autorze, czyli osobie poddanej terapii.

Angażowanie w procesie arteterapeutycznym różnych części mózgu sprzyja integracji procesów myślenia, emocjonalnych, werbalnych i ruchowych, przez co wpływa na integrację osobowości. Ekspresja świata wewnętrznego, tworzenie nowego, przekształcanie, budzą zdrowe zasoby „ja” pacjenta.

Głównym celem ateterapii jest to, by po jej zakończeniu osoba, która została jej poddana, radziła sobie z własnymi emocjami, stała się odporna na niepowodzenia i nabrała wiary w samego siebie, a także pokonała własną nieśmiałość, wyzwoliła swoją energie życiową.

Podsumowując, należy zwrócić uwagę na efekty i korzyści płynące z procesu arteterapii.

W wyniku procesu twórczego u osoby tworzącej:

• zostają uwolnione i odreagowane nagromadzone emocje,

• zmniejsza się poziom napięcia,

• zostaje uaktywniona sfera komunikacji niewerbalnej,

• wzmacnia się poczucie sprawstwa i bezpieczeństwa,

• zwiększa się poziom samowiedzy i akceptacji siebie,

• wzmaga się świadomość motywów własnych działań i zachowań,

• uaktywnia się ekspresja samego siebie i spontaniczność.

Arteterapia pozwala na:

• rozwijanie własnych działań twórczych,

• pozawerbalne porozumiewanie się,

• uzewnętrznienie świata własnych przeżyć i odczuć,

•  zaspokajanie potrzeb: akceptacji, bezpieczeństwa, współuczestniczenia, bycia rozumianym i docenianym,

• zrozumienie własnych pragnień, potrzeb,

• pobudzenie sensoryczne - wielozmysłowe postrzeganie świata,

• poznawanie innych - zmiana optyki widzenia swoich problemów,

• akceptacja siebie i innych,

• kreowanie przestrzeni, poznawanie dystansu i granic,

• tworzenie pozytywnych nawyków i reakcji,

• relaks, przyjemność, odpoczynek.

Arteterapia pozwala choremu na inne spojrzenie na swoją chorobę, ale i na otaczający go świat. Pozwala poznać mocne i słabe strony pacjenta: jego lęki, problemy, braki, frustracje, chroni przed apatią i utratą inicjatywy, izolacją społeczną, obojętnością.

Aktywność artystyczna jest i pozostanie alternatywną, choć czasem jedyną formą aktywności.

Autor artykułu: Lek med Piotr Stoń (specjalista psychiatra).

Bibliografia dostępna u autora tekstu