Radzenie sobie z symptomami negatywnymi

Symptomy negatywne, czyli apatia, unikanie kontaktu i osłabienie odczuwania emocji są charakterystyczne dla schizofrenii i w tej chorobie uwidaczniają się najbardziej.

Symptomy negatywne występują częściej niż pozytywne i często na wiele lat wyprzedzają rozwój tych drugich. Istotny jest fakt, iż pacjenci, którzy doświadczają wielu symptomów negatywnych mogą mieć duże trudności w pełnieniu określonych ról społecznych; także związki z innymi ludźmi mogą być dla nich niesatysfakcjonujące. Dodatkowo apatia, wycofanie z kontaktów społecznych i różnego rodzaju aktywności wpływają negatywnie również na osoby bliskie choremu. Nauczenie się, jak radzić sobie z objawami negatywnymi może pomóc w naprawieniu relacji z chorym.

Istnieje wiele podziałów symptomów negatywnych. Zostały one szczegółowo opisane w artykule zatytułowanym: „Symptomy schizofrenii”, który znaleźć można na stronach serwisu Łatwiej. Wśród symptomów negatywnych wyróżnić można symptomy pierwotne i wtórne. Wtórne spowodowane są czynnikami takimi jak: depresja, niepokój, objawy uboczne farmakoterapii a nawet symptomy pozytywne. Podstawowe symptomy negatywne nie wiążą się ani nie są powodowane żadnymi innymi czynnikami.

Warto pamiętać, iż symptomy negatywne mogą zostać pomylone z objawami towarzyszącymi depresji i niepokojem. Jeśli chory jest przez dłuższy czas w obniżonym nastroju lub mówi, że odczuwa niepokój, to prawdopodobnie nie mamy do czynienia z symptomami negatywnymi towarzyszącymi schizofrenii. Także efekty uboczne stosowanej farmakoterapii mogą być mylone z symptomami negatywnymi. Trudno je wtedy odróżnić bez zmiany leku lub jego dawkowania. Także symptomy wytwórcze nie pozostają bez wpływu na obraz symptomów negatywnych. Na przykład urojenia i omamy słuchowe mogą powodować trudności w kontaktach społecznych i wycofanie.

Istotne jest to, że oba rodzaje symptomów mogą występować niezależnie, symptomy negatywne mogą także wywoływać pozytywne. Na przykład jeśli chory unika ludzi i aktywności, to brak stymulacji społecznej może podwyższyć jego podatność na symptomy pozytywne.

Jeśli jednak objawy mają charakter symptomów podstawowych, pomocne mogą okazać się przedstawione poniżej strategie. Warto pamiętać, że symptomy negatywne nie są zbytnio kłopotliwe dla pacjentów. Mimo iż chorzy mają świadomość ich występowania, nie stanowi to dla nich problemu. Dla pozostałych członków rodziny symptomy negatywne mogą być jednak bardzo frustrujące. Najlepsze strategie radzenia sobie pomagają redukować napięcie osobom bliskim choremu oraz zapewniają mu możliwość kompensacji ograniczeń wynikających z choroby.

Otępienie

Osoby doświadczające otępienia zazwyczaj nie mają świadomości własnego braku ekspresji emocjonalnej. Mimika twarzy i ton głosu osób chorujących na schizofrenię nie odzwierciedla ich uczuć, co może być niezwykle mylące dla osób przebywających w ich otoczeniu. Najlepszą metodą uniknięcia nieporozumień wynikających z otępienia jest ciągłe sprawdzanie, jakie uczucia w rzeczywistości towarzyszą choremu.

Alogia

Największy problem wynikający z alogii to ubogość wypowiedzi chorego. Chorzy najczęściej zdają sobie z tego sprawę, ale zbytnio im to nie przeszkadza. Jednak taka sytuacja utrudniać może efektywne komunikowanie się z chorym. Aby uporać się z alogią, należy sobie uświadomić, że wynika ona z choroby i że chory nie ponosi winy za swoje reakcje. Warto natomiast położyć nacisk na takie formy wspólnego spędzania czasu, które nie wymagają długich wypowiedzi. Przykładem takich aktywności mogą być: wspólne wyjście do kina, po zakupy. Dodatkowo wspólne wykonywanie różnych czynności dostarcza potem tematów do wspólnych rozmów.

Apatia i anhedonia

W radzeniu sobie z tymi objawami skuteczne są podobne metody. Apatia to objaw, który ciężko zaakceptować rodzinie chorego, ponieważ wydaje się ona możliwa do kontrolowania. Należy uświadomić sobie, że podobnie jak inne objawy apatia nie podlega kontroli chorych. Pierwszym krokiem w radzeniu sobie z tym objawem jest jego zaakceptowanie, co pomaga w uniknięciu oskarżania chorego i ustaleniu wobec niego realistycznych wymagań. Strategie radzenia sobie z apatią i anhedonią obejmują: włączanie chorego w zajęcia rodziny, zaplanowanie regularnych, przyjemnych dla chorego zajęć, zidentyfikowanie aktywności, które w przeszłości sprawiały choremu satysfakcję, podzielenie zadań na konkretne etapy, organizację struktury dnia oraz koncentrację na przyszłości.

Włączanie chorego w działania rodziny tworzy okazję do rozmowy i ożywiania jego zainteresowań, jednocześnie niwelując jego bierność. Ważne jest, by zapraszając chorego do jakiejkolwiek aktywności, nie stawiać mu wymagań dotyczących jego zachowania. Spontaniczne włączanie chorych w różnego rodzaju zajęcia nie daje im szansy na przyjęcie niechętnej postawy. Regularne uczestnictwo w zajęciach rekreacyjnych (spacer, kino lub jakakolwiek aktywność sprawiająca choremu przyjemność) poprawia zdolność pacjentów do odczuwania satysfakcji z ich wykonywania. Przekonanie chorego do udziału w takich czynnościach może być początkowo trudne. Warto jednak nie zniechęcać się, a podczas danej aktywności nie wymagać od chorego przesadnego entuzjazmu; może się okazać, że dopiero po jakimś czasie zacznie on odczuwać przyjemność. Jeśli jakiś rodzaj aktywności nie przynosi pożądanych rezultatów, warto spróbować innej. Znalezienie potencjalnie satysfakcjonującego zajęcia może być początkowo trudne. Jedną z możliwości jest zaangażowanie bliskiego w działania, które kiedyś sprawiały mu radość. Pod wpływem choroby pacjenci często rezygnują ze swoich dotychczasowych zainteresowań. Przypomnienie bliskim o ich dawnych zainteresowaniach stanowi jedną z metod radzenia sobie z apatią. Ponieważ apatia i anhedonia mogą wynikać z trudności w osiąganiu celów, ważne jest by zaplanować z chorym podejmowane przez niego działania i zachęcać do dalszych wysiłków. Dobre rezultaty daje również większe ustrukturyzowanie dnia; zaplanowanie poszczególnych czynności angażuje chorego i zmniejsza jego bierność. Apatia i anhedonia mogą być częściowo spowodowane świadomością stanu, w jakim chory się znalazł i poczuciem przegranej. Koncentrowanie się na przyszłości pozwala na uniknięcie przygnębiających porównań z przeszłością.

Nieuwaga

Problemy z uwagą, których doświadcza chory, są bardzo charakterystyczne dla schizofrenii. Najważniejsze jest, by oczekiwania w stosunku do pacjenta były adekwatne do jego możliwości w zakresie koncentracji. W przypadku nieuwagi warto zaadaptować kilka strategii ułatwiających komunikację, np. formułowanie krótkich zdań, mówienie powoli i na temat, utrzymywanie kontaktu wzrokowego, stawianie otwartych pytań. Metodą ułatwiającą radzenie sobie z nieuwagą jest skrupulatna organizacja działań – korzystne może być posługiwanie się kalendarzem, sporządzanie list i regularne planowanie. Dobrze sprawdza się również rozkładanie skomplikowanych zadań na prostsze elementy. Korzystne rezultaty przynosi także praktyczne ćwiczenie uwagi np. poprzez gry językowe. Znaczne upośledzenie uwagi prowadzić może do frustracji spowodowanej niemożnością wykonania niektórych zadań. W takiej sytuacji dobrze jest znaleźć choremu takie zajęcie, które będzie mógł wykonywać we własnym tempie i często robić przerwy.

Artykuł na podstawie: Kim T. Mueser, Susan Gingerich. Życie ze schizofrenią - poradnik dla rodzin.

22 stycznia 2009